Levie Mozes

Lieke Peper

Jeugd
Als Jeannet Moses en Benjamin Mozes in augustus 1903 trouwen, is de 19-jarige Jeannet al bijna 5 maanden zwanger van Levie. Het stel verlaat Arnhem en verhuist via België naar het Franse Lille, waar Levie geboren wordt. Hij wordt vernoemd naar zijn opa Levij van vaderskant. In 1905 komen ze terug naar België, waar in april Levies zusje Maria in Gent ter wereld komt. Als Levie ruim 4,5 is, krijgt hij een broertje: Alexander. Het gezin woont dan inmiddels al zo’n 2 jaar in Antwerpen. Hun vader is 5 jaar ouder dan zijn moeder en verdient de kost als koopman (‘rondventer’). Als Levie 9 jaar oud is, scheiden zijn ouders en krijgt zijn moeder de voogdij over de kinderen.

Volwassen
Wanneer Jeannet en de kinderen terugkomen naar Nederland is onduidelijk, maar als Levie in april 1923 zijn dienstkeuring ondergaat, woont zijn moeder op Vrolikstraat 365huis te Amsterdam, waarschijnlijk samen met Maria en Alexander. Levie woont dan al niet meer thuis, maar in Zutphen op Barlheze 99. Hier huurt hij waarschijnlijk een kamer bij Jacob Dormits die op dit adres Vleeschhouwerij Dormits gevestigd heeft. Levie wordt voorgoed afgekeurd voor militaire dienst, in verband met gebreken aan zijn ogen en voeten. Hij is 1.62 meter lang en werkt als handelsreiziger.

Ruim een jaar later, in januari 1925, hertrouwt zijn moeder met de 69-jarige weduwnaar Abraham van Gelderen. Eerder verloor Abraham 2 echtgenotes en 1 zoon. Zijn overige 5 kinderen  en stiefzoon zijn al volwassen.

Als hij 27 is, op 3 juni 1931, trouwt Levie met de 1 jaar jongere, niet-joodse Maria Antonia Willemsen. Het huwelijk vindt plaats in Arnhem, waar het stel ook gaat wonen. Via een ultrakorte stop op Obrechtstraat 22 eenhoog, verhuizen ze naar Croeselaan 273bis eenhoog. Het jaar daarop gaan ze naar Bolksbeekstraat 60 en weer een jaar later naar de Moreelselaan 3. Levie is koopman in leer.

Arrestatie
Tijdens de oorlog wonen Levie en Maria Antonia in Houten, aan de Odijkseweg H207a (nu: Korenmolen 7). Hun huwelijk is niet goed en Maria Antonia vraagt in 1940 aan de Duitse Dr. Joachim of hij kan zorgen dat Levie wordt opgenomen of te werk gesteld in Duitsland. Levie is hier uiteraard niet van op de hoogte en voelt zich veilig. Hij trekt zich weinig aan van de beperkingen die de nazi’s aan Joden opleggen, misschien omdat er in Houten bijna geen Joden wonen en hij met een niet-Joodse getrouwd is. Naast zijn werk als koopman, doet hij ook los werk in de landbouw.

Op 12 oktober 1942 wordt hij gearresteerd, officieel omdat hij geen jodenster draagt. Hij is op bezoek bij een boer die in de buurt woont, als plotseling de plaatselijke politieagent binnenkomt met 3 in burger geklede agenten. Deze 3 agenten komen uit Utrecht en zijn speciaal belast met het opsporen en arresteren van Joden. De arrestatie van Levie staat uitbreid beschreven in onderstaande bronnen.^1,2 Een maand voor zijn arrestatie heeft de burgemeester van Houten Levie als enige inwoner aangemeld bij het Gewestelijk Arbeidsbureau Utrecht voor de werkverschaffing voor Joden.³

Levie wordt vastgezet in de beruchte gevangenis Weteringschans (Huis van Bewaring I) in Amsterdam. Via Kamp Amersfoort komt hij begin december aan in Kamp Westerbork. Hier schrijft hij nog een hoopvolle brief aan zijn vrouw.² Op 12 december gaat hij op transport richting Auschwitz. Waarschijnlijk wordt hij te werk gesteld in de kolenmijnen bij Jawiszowice en Brzeszcze. Het is niet helemaal zeker waar en wanneer Levie Mozes overlijdt. Administratief is zijn overlijden vastgesteld op 28 februari 1943 in Auschwitz. Dwangarbeiders uit de kolenmijnen, die door uitputting of ziekte niet langer kunnen werken, worden daar naartoe gebracht en vergast.² Levie is dan 39 jaar oud.

Zelfmoord moeder en zus
Op de dag van Levies arrestatie wordt zijn stiefzus Dina van Thijn-Van Gelderen naar Auschwitz gedeporteerd, waar ze de dag na aankomst wordt vermoord. Haar zus Betsy Drukker-Van Gelderen overlijdt een paar dagen later in Amsterdam.

Onder deze treurige en dreigende omstandigheden plegen Levies moeder en Maria ongeveer 2 weken na zijn arrestatie zelfmoord. Zij wonen op dat moment nog maar met z’n tweetjes, nadat Levies stiefvader kort voor de bezetting, in januari 1940, op 84-jarige leeftijd is overleden. Uit het politierapport blijkt dat ze zich op 29 oktober thuis door gasverstikking om het leven hebben gebracht. Ze zijn dan 58 en 37 jaar oud.

Terwijl Levie nog gevangen zit in Kamp Amersfoort, plaatst zijn broer Alexander een rouwadvertentie voor zijn moeder en zus namens hemzelf, Levie, hun echtgenotes en Alexanders dochtertje.⁴ Eind juni 1943 wordt Alexander samen met zijn vrouw Schoontje Mozes-Gobets en hun dochtertje Catharina overgebracht naar Kamp Westerbork. Ruim een week later worden ze gedeporteerd naar Sobibor, waar ze bij aankomst direct worden vermoord. Catharina is dan pas 7 jaar oud.

Nog voordat Nederland bevrijd is, in maart 1945, hertrouwt Levies weduwe Maria Antonia. Een jaar na de oorlog, wordt ze berecht door het Tribunaal Utrecht. Ze wordt, onder andere door de betrokken politieagent, verdacht van het verraden van haar man. Maar het tribunaal oordeelt dat niet kan worden aangetoond dat Levie’s arrestatie een direct gevolg was van haar handelen. Ze wordt toch tot 1 jaar gevangenschap veroordeeld, omdat ze andere dorpsgenoten heeft bedreigd door haar connecties met de SD (Sicherheitsdienst) te noemen. Ze sterft in 1970, op 65-jarige leeftijd.

____________
¹ https://www.houtensnieuws.nl/lokaal/historie/337323/het-verhaal-van-levie-mozes-uit-houten-opgepakt-voor-het-niet-dragen-van-de
² https://deoorlogwashier.nl/index.php/korenmolen7/
³ https://www.joodsmonument.nl/nl/page/742751/afbeelding-bij-levie-mozes
⁴ https://www.joodsmonument.nl/nl/page/22526/821-tif