Abraham Elias Boutelje

Jet van Rijswijk

Het meest bijzondere onderduikadres was bij Bram Boutelje, aldus mijn moeder. Zo’n knappe man! Zijn vertalingen zijn prachtig. Mijn 12jarige moeder was enkele maanden ongeveer in 1941-1942 bij Bram ondergedoken samen met haar ouders. Helaas moesten ze er weg, omdat Bram was opgeroepen om naar Amsterdam te komen, waar hij in mei 1942 naar een ‘Joodse getto’ verhuist, waar vandaan hij in april 1943 met de trein wordt weggevoerd naar Westerbork. Op 13 april 1943 vertrekt het transport vanuit Westerbork naar Sobibor waar Bram en zijn moeder direct na aankomst op 16 april 1943 zijn vermoord in een gaskamer. Dit had nooit mogen gebeuren. 

Bram is geboren en getogen in de Joodse wijk in centrum van Amsterdam en woonde tijdens de oorlog in Naarden/Bussum. Hij was toen veertiger en ongehuwd. Hij woonde met zijn bijna 80jarige moeder, weduwe Elisabeth. Bram was vertaler. Hij vertaalde bijvoorbeeld tijdens de oorlog: Oorlog en Vrede van Tolstoj. Hij kende 18 talen, aldus mijn opa. Ze waren vrienden. Toen mijn moeder bij Bram was ondergedoken heeft hij haar les gegeven (omdat ze niet naar school kon gaan). Bram werkte verder voor het blad “De Sovjet-Unie”, net als mijn opa. Mijn opa moest onderduiken omdat hij gezocht werd. Bram had eigenlijk zelf ook moeten onderduiken.

Zowel in de oorlogsmemories van mijn moeder (zie foto’s) als in de biografie van de oudnicht van Bram staat dit verhaal: 
“Zijn verantwoordelijkheidsgevoel ten opzichte van zijn moeder en haar terughoudendheid om tijdens de oorlog onder te duiken, leiden ertoe dat hij minstens twee kansen afslaat die hen beiden worden geboden: …Het tweede aanbod om onder te duiken komt van een communistische vriend met banden met het verzet. In plaats van een schuilplaats voor zichzelf en zijn moeder te zoeken, biedt hij deze niet-joodse, communistische vriend, zijn vrouw en dochter een schuilplaats aan in zijn joodse huis. Ze trekken er eind 1941 in. Bram geeft het 11-jarige meisje dagelijks les om haar reeds bereikte middelbare schoolniveau op peil te houden en haar voor te bereiden op de start van de middelbare school na de volgende zomer. Het meisje herinnert zich een avond waarop haar vader en Mijnheer (Meneer) Bram – zoals ze hem noemt – heftig ruzie maken over de noodzaak om onder te duiken. Boutelje beweert dat hij zijn afhankelijke moeder niet achter kan laten, die ervan overtuigd is dat ze zich aan de naziregels moeten houden om te voorkomen dat er ergere dingen gebeuren. Zijn vriend roept dat hij de nazi’s niet moet gehoorzamen, maar elk argument valt in dovemansoren. Zijn dochter herinnert zich dat haar vader de dagen daarna boos en gefrustreerd is over Bram. Hij kan gewoonweg niet begrijpen dat iemand die zo intelligent is als Bram, zijn argumenten en goede adviezen bewust negeert. Het gezin schuilt tot mei 1942 in het huis van Bram.”Vertaald met DeepL.com 

Hierbij ook een foto van mijn 12jarige moeder uit die tijd (nu 96 jaar). Bram je krijgt van haar de hartelijke groeten. Ze had graag langer bij jullie willen blijven. Ter ere van Bram herdenken we hem namens mijn moeder en natuurlijk ook namens wijlen mijn opa en oma. Na de oorlog kwamen ze er tot hun grote verdriet achter dat ze niet terug kwamen. Via deze weg door de tijd heen wil mijn moeder je nog bedanken. 

Bram blijkt nog twee jongere zussen te hebben gehad: Anna Clara, die op 31 augustus 1944 in Auschwitz is vermoord. En Clara Anna Serlina (Claas) die de oorlog heeft overleeft. Tijdens de oorlog zat ze in een Jappenkamp en had geen idee wat er met haar familie in Europa gebeurde. Ondertussen is ze er sinds 13 maart 1984 niet meer. Brams vader - ook geboren in Amsterdam - was al voor de oorlog in 1924 overleden, Bram blijft de rest van zijn leven bij zijn moeder wonen in voor haar te zorgen.