Maria Mozes
Geboren:
Gent,
Overleden:
Amsterdam,
Bereikte de leeftijd van
37 jaar
Swammerdamstraat 73 II, Amsterdam
Jeugd
Maria’s ouders, Benjamin Mozes en Jeannet Moses, zijn na hun huwelijk in 1903 vanuit Arnhem via België naar Frankrijk verhuisd. Jeannet was bij haar huwelijk 19 jaar oud en al bijna 5 maanden zwanger van Maria’s oudere broer Levie. Hij wordt nog datzelfde jaar in Lille geboren. In 1905 vestigen ze zich in België en komt Maria in Gent ter wereld. Drie jaar daarna, in 1908, krijgt Maria nog een broertje: Alexander. Het gezin woont dan inmiddels al zo’n 2 jaar in Antwerpen. Hun vader is 5 jaar ouder dan hun moeder en koopman (‘rondventer’) van beroep. Als Maria bijna 8 jaar oud is, scheiden haar ouders en krijgt haar moeder de voogdij over de kinderen.
Amsterdam
Wanneer Jeannet en de kinderen terugkomen naar Nederland is onduidelijk, maar als Levie in april 1923 zijn dienstkeuring ondergaat, wonen ze op Vrolijkstraat 365huis te Amsterdam. Maria is dan 18 jaar oud. Levie is het huis al uit en woont in Zutphen. In november dat jaar overlijdt Maria’s vader in Rotterdam, waar hij woont met zijn 10 jaar jongere Belgische vrouw Maria Catherina Bellem. Zij waren nog geen 2,5 jaar getrouwd.
Twee jaar later, in januari 1925, trouwt Maria’s moeder opnieuw. Haar moeder is bijna 41 jaar oud en verdient de kost als kamerverhuurster. Ze trouwt met de 69-jarige weduwnaar Abraham van Gelderen. Eerder verloor hij 2 echtgenotes en 1 zoon. Zijn overige 5 kinderen en stiefzoon zijn al volwassen. Maria en Alexander wonen dan nog thuis. Hun opa van moederskans is inmiddels overleden en hun oma trekt bij het gezin in. Het gezin verhuist meerdere keren binnen Amsterdam Oost: Van de Vrolikstraat, via drie adressen op de Javastraat, de Riouwstraat, de eerste Boerhaavestraat en 2 adressen op de Blasiusstraat belanden ze in januari 1939 op Swammerdamstraat 73 tweehoog.
Alexander woont overigens niet de hele tijd bij hen in, onder meer omdat hij na de lagere school een opleiding elektrotechniek volgt aan de ambachtsschool in Zutphen. In 1933 trouwt hij met Schoontje Gobets. In mei 1936 wordt Maria’s nichtje geboren: Catharina, vernoemd naar Schoontje’s onlangs overleden moeder.
Maria blijft ongehuwd. Hoewel ze een paar keer even op een ander adres staat ingeschreven dan haar moeder en stiefvader, verhuist ze wel mee naar de Swammerdamstraat. Haar inmiddels ongeveer 84 jaar oude stiefvader woont eigenlijk amper op dit adres: Tweemaal verhuist hij voor enige maanden naar een huis voor oudere joodse mannen op Plantage Parklaan 6. Daar overlijdt hij op 12 januari 1940, dus nog voordat de Duitsers het land binnenvallen. Maria’s oma is waarschijnlijk ruim 10 jaar eerder al overleden.
Zelfmoord
Tijdens de oorlog woont Maria dus samen met haar moeder op de Swammerdamstraat. Ze zijn beiden ‘zonder beroep’. Maria’s broer Levie is in 1931 in Arnhem getrouwd met de niet-joodse Maria Antonia Willemsen. Tijdens de oorlog wonen ze in Houten.
Levies huwelijk is niet goed, en in 1940 dringt zijn vrouw er bij de Duitsers op aan haar man op te nemen of te werk te stellen in Duitsland. Op 12 oktober 1942 komen agenten speciaal uit Utrecht om hem te arresteren, officieel omdat hij geen jodenster draagt.1 Hij wordt via de beruchte gevangenis Weteringschans in Amsterdam, via Kamp Amersfoort en Kamp Westerbork richting Auschwitz gedeporteerd. Waarschijnlijk wordt hij te werk gesteld in de kolenmijnen bij Jawiszowice en Brzeszcze. Het is niet helemaal zeker waar en wanneer Levie Mozes wordt vermoord. Administratief is zijn overlijden vastgesteld op 28 februari 1943 in Auschwitz.2
Als Levie wordt gearresteerd, zit Maria’s stiefzus Dina van Thijn-van Gelderen al een week gevangen in Kamp Westerbork, samen met haar man en schoonvader. Op 12 oktober, de dag van Levies arrestatie, wordt ze naar Auschwitz gedeporteerd waar ze de dag na aankomst wordt vermoord. In dezelfde periode, op 18 oktober, overlijdt Dina’s zus Betsy Drukker-van Gelderen in Amsterdam. Binnen een week worden Maria en Jeannet dus met 3 ernstige en zeer verdrietige tegenslagen geconfronteerd. Daarbij zijn begin oktober een paar razzia’s uitgevoerd in Amsterdam-Oost.
Onder deze treurige en dreigende omstandigheden besluiten Maria en Jeannet op 29 oktober 1942 een einde aan hun leven te maken. In het politierapport van 19:10 uur staat geschreven dat ze zich “door middel van gasverstikking van het leven hebben beroofd… Van misdrijf is niet kunnen blijken”. Jeannet en Maria zijn 58 en 37 jaar oud geworden.
Terwijl Levie nog gevangen zit in Kamp Amersfoort, plaatst Alexander een rouwadvertentie voor zijn moeder en zus namens hemzelf, Levie, hun echtgenotes en zijn dochtertje.3 Eind juni 1943 wordt ook Alexander samen met zijn gezin overgebracht naar Kamp Westerbork en ruim een week later gedeporteerd naar Sobibor, waar ze bij aankomst direct worden vermoord. Catharina is dan pas 7 jaar oud.
Levies weduwe Maria Antonia wordt na de oorlog berecht door het Tribunaal Utrecht. Ze wordt vrijgesproken met betrekking tot het verraad jegens haar man. Toch wordt ze tot 1 jaar gevangenisstraf veroordeeld, omdat ze dorpsgenoten heeft bedreigd door haar connecties met de SD (Sicherheitsdienst) te noemen.1
______________________
2 https://deoorlogwashier.nl/index.php/korenmolen7/
3 https://www.joodsmonument.nl/nl/page/168512/maria-mozes